การจัดสวัสดิการสังคมบนพื้นที่สูงกำลังก้าวสู่มิติใหม่ เมื่อศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูง จังหวัดเชียงใหม่ สังกัดกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) พลิกยุทธศาสตร์การทำงานจากการสั่งการส่วนกลาง (Top-down) สู่การขับเคลื่อนจากฐานราก (Bottom-up) ชูพลังชุมชนเป็นศูนย์กลางในการออกแบบและจัดการตนเอง แก้ปัญหากลุ่มเปราะบางบนพื้นที่สูงอย่างตรงจุดและยั่งยืน
จุดเริ่มต้นของการปรับเปลี่ยนแนวคิดเกิดจากการสำรวจข้อมูลกลุ่มเปราะบางผ่านระบบ MSO Logbook ของกระทรวง พม. ซึ่งพบว่าในพื้นที่เป้าหมายมีสัดส่วนกลุ่มเปราะบางสูงกว่า 40% และยังเข้าไม่ถึงสิทธิสวัสดิการภาครัฐอย่างทั่วถึง ศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูง จังหวัดเชียงใหม่ จึงปรับบทบาทจากการเป็น “ผู้สั่งการและผู้สงเคราะห์” มาทำหน้าที่เป็น “ผู้อำนวยความสะดวก (Facilitator) และผู้สนับสนุน” โดยอาศัยเจ้าหน้าที่ซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ในพื้นที่ใช้ภาษาอัตลักษณ์สื่อสาร เปิดเวทีประชาคมล้อมวงรับฟังความคิดเห็น เพื่อให้ชุมชนค้นหาและวิเคราะห์ปัญหาด้วยตนเอง
ยุทธศาสตร์สำคัญคือการดึง “ทุนทางสังคมและภูมิปัญญาท้องถิ่น” มาสร้างระบบสวัสดิการชุมชน ผ่าน 3 พื้นที่ต้นแบบ (Sandbox) ที่มีบริบทแตกต่างกัน ได้แก่ บ้านผาหมอน ชูการท่องเที่ยวเชิงภูมิวัฒนธรรม นำรายได้ส่วนหนึ่งมาจัดตั้งกองทุนสวัสดิการและการศึกษาแก่เด็กในชุมชน, บ้านหนองเต่า สร้างความมั่นคงทางการเงินผ่านกลุ่มออมทรัพย์ และ บ้านห้วยอีค่าง ขับเคลื่อนการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมผ่าน “ป่าของผู้หญิง” ฟื้นฟูป่าต้นน้ำจนเกิดแหล่งอาหาร ส่งเสริมอาชีพอย่างการเลี้ยงผึ้งชันโรง ดึงดูดคนรุ่นใหม่กลับคืนถิ่น และนำรายได้มาช่วยเหลือค่ารักษาพยาบาลแก่ผู้ป่วยและกลุ่มเปราะบาง
กระบวนการดังกล่าวดำเนินการผ่านกรอบการพัฒนา 3 ระยะ ได้แก่ ระยะสั้นเพื่อช่วยเหลือเร่งด่วนและวางแผนพัฒนา, ระยะกลาง (5 ปี) เพื่อเสริมองค์ความรู้และต่อยอดกลุ่มที่มีความเข้มแข็ง และระยะยาวเพื่อยกระดับเป็นพื้นที่ต้นแบบ ถ่ายทอดองค์ความรู้ผ่านศูนย์เรียนรู้ในพื้นที่ (สรส.) ไปยังเครือข่ายราษฎรบนพื้นที่สูง 14 อำเภอ 15 ดอย รวมกว่า 3 แสนคน พร้อมเชื่อมโยงกลไกศูนย์บริการและศูนย์เรียนรู้ในจังหวัดเชียงใหม่
ความสำเร็จจากการปรับกระบวนการทำงานที่ชุมชนร่วมเป็นเจ้าของตั้งแต่ปี 2560 ส่งผลให้ผลงานได้รับการการันตีด้วยรางวัลเลิศรัฐระดับดีในปี 2564 ก่อนจะขยายผลเป็นโมเดล Sandbox ให้กับระดับกรมในปี 2567 และต่อยอดความสำเร็จต่อเนื่องสู่ปี 2569 นับเป็นบทพิสูจน์ว่าการจัดสวัสดิการสังคมเชิงรุกที่สร้างความเข้มแข็งจากพลังชุมชน คือกุญแจสำคัญในการยกระดับคุณภาพชีวิตอย่างยั่งยืนโดยไม่ต้องพึ่งพางบประมาณพิเศษเพิ่มเติม
สำหรับ การขับเคลื่อนระบบจัดสวัสดิการสังคมเชิงรุกด้วยพลังประชาชน โดย ศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูง จังหวัดเชียงใหม่ บูรณาการยกระดับคุณภาพชีวิตบนพื้นที่สูง ได้รับรางวัล Creative City Collaboration Award ในงาน Creative Excellence Awards 2026
