การมุ่งมั่นเป็น “มืออาชีพ” อาจกลายเป็นดาบสองคมที่ย้อนกลับมาทำร้ายสุขภาพจิตได้ หากความตั้งใจที่จะทำให้ทุกอย่างสมบูรณ์แบบได้พัฒนาไปสู่ภาวะทางใจที่เรียกว่า “กับดักความเป็นมืออาชีพในที่ทำงาน” หรือ Professionalism Trap ซึ่งเกิดจากความยึดติดในความถูกต้องและกลัวความผิดพลาดจนเกินไป จนกลายเป็นแรงกดดันที่สะสม นำไปสู่ความเครียดเรื้อรังและอาจส่งผลถึงโรคทางจิตเวชได้ในที่สุด
พญ.นงนุช สัตกรพรพรหม จิตแพทย์ผู้ชำนาญการด้านจิตเวช ศูนย์สุขภาพใจ โรงพยาบาลวิมุต ชวนคนทำงานมาทำความรู้จักและสำรวจตัวเองเพื่อปลดล็อกกับดักนี้ เพื่อเปลี่ยนความเป็นมืออาชีพให้เป็นพลังบวก ไม่ใช่ภาระที่หนักอึ้ง
“Professionalism Trap” ภาวะทางใจคล้ายโรคย้ำคิดย้ำทำที่ซ่อนเร้น
กับดักความเป็นมืออาชีพในที่ทำงาน (Professionalism Trap) เป็นภาวะทางใจที่คล้ายกับโรคบุคลิกภาพย้ำคิดย้ำทำ (Obsessive Compulsive Personality Disorder: OCPD) มักพบในผู้ที่ให้ความสำคัญกับความสมบูรณ์แบบ ความเป็นระเบียบ และความถูกต้องแม่นยำมากเกินไป รวมถึงผู้ที่ตั้งมาตรฐานกับตนเองไว้สูงมาก หรือเติบโตในสภาพแวดล้อมที่เน้นความสมบูรณ์แบบ ทั้งยังได้รับแรงกดดันจากสังคมการทำงานที่มีการแข่งขันสูง ซึ่งปัจจัยเหล่านี้ล้วนเป็นตัวกระตุ้นให้คนทำงานรู้สึกว่าตนเองต้อง “ดีที่สุด” ตลอดเวลา
เช็กสัญญาณเตือน 4 ข้อ คุณกำลังติดกับดักนี้หรือไม่ แม้ Professionalism Trap จะไม่ใช่โรคที่มีแบบวินิจฉัยทางการแพทย์ชัดเจน แต่สามารถสังเกตจากพฤติกรรมในชีวิตประจำวันได้ ดังนี้:
- ไม่กล้าพูดคำว่า “ฉันทำไม่ได้” เพราะกลัวถูกมองว่าไร้ความสามารถ
- พยายามวางมาดเข้มแข็งตลอดเวลา เชื่อว่าความอ่อนแอคือความล้มเหลว
- ยึดติดว่าทุกอย่างต้องสมบูรณ์แบบ จนไม่ยอมรับข้อผิดพลาดใด ๆ
- รู้สึกว่าต้องควบคุมอารมณ์และภาพลักษณ์อยู่เสมอ จนกลายเป็นภาระใจ
หากพบว่าพฤติกรรมเหล่านี้เกิดขึ้นบ่อยครั้ง อาจถึงเวลาทบทวนว่าความเป็นมืออาชีพที่คุณกำลังรักษาไว้ กำลังสร้างคุณค่าหรือบั่นทอนสุขภาพใจของคุณกันแน่
ปลายทางที่อันตราย: ซึมเศร้า วิตกกังวล และภาวะหมดไฟ
พญ.นงนุช อธิบายว่า เมื่อสมดุลระหว่างส่วนที่ควบคุมเหตุผล (Prefrontal Cortex) และส่วนที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์/ความกลัว (Amygdala) ในสมองถูกรบกวน จะทำให้สมองตอบสนองต่อความผิดพลาดรุนแรงเกินจริง ความล้มเหลวเล็กน้อยจึงถูกตีความว่าเป็นเรื่องใหญ่ ส่งผลให้สมองหลั่งสารกระตุ้นความตึงเครียดซ้ำ ๆ จนระบบควบคุมอารมณ์อ่อนแรงลง
“ในระยะยาว ภาวะ Professionalism Trap อาจนำไปสู่โรคซึมเศร้า โรควิตกกังวล และภาวะหมดไฟ (Burnout) โดยเฉพาะในอาชีพที่ต้องรับผิดชอบสูง เช่น บุคลากรทางการแพทย์ ผู้บริหาร นักวิชาการ หรือศิลปิน ซึ่งต้องเผชิญแรงกดดันให้ต้องดีพออยู่ตลอดเวลา”
นอกจากนี้ กับดักความเป็นมืออาชีพยังสามารถส่งผลกระทบต่อคนรอบข้างได้ด้วย ทั้งการสร้างบรรยากาศความกดดัน เพราะผู้ที่ยึดติดความสมบูรณ์แบบมักคาดหวังมาตรฐานสูงจากผู้อื่น ทำให้เพื่อนร่วมงานเครียด และการสร้างความหงุดหงิดรำคาญใจจากการกลัวความผิดพลาดที่นำไปสู่นิสัยการเช็กงานซ้ำ ๆ หรือถามคำถามเดิมซ้ำไปซ้ำมา
ปลดล็อกด้วยความเข้าใจตนเองและสมดุลชีวิต
การหลุดพ้นจากกับดักนี้ไม่ได้หมายถึงการลดมาตรฐาน แต่คือการเรียนรู้ที่จะสร้างสมดุลระหว่างความรับผิดชอบกับความเมตตาต่อตัวเอง โดย พญ.นงนุช แนะนำว่า:
- ปรับความคิด: ทำความเข้าใจว่าคุณค่าไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสำเร็จที่สมบูรณ์แบบเท่านั้น แต่รวมถึงความพยายามและความตั้งใจด้วย ลองเปลี่ยนจากการตั้งเป้าหมายใหญ่ที่ไกลเกินเอื้อม มาเป็นการตั้งเป้าหมายที่เหมาะสมกับความสามารถ
- ดูแลสุขภาพใจ: ควรทำกิจกรรมผ่อนคลายความเครียด พักผ่อนให้เพียงพอ ออกกำลังกาย และสร้างสมดุลระหว่างงานและชีวิตส่วนตัว (Work-Life Balance)
“การจะเป็นมืออาชีพที่มีความสุขย่อมทำได้ ตราบใดที่เรายอมรับว่าตัวเองเป็นมนุษย์ที่ทำผิดพลาดได้ เพราะความล้มเหลวมันเป็นแค่บทเรียนให้เราเติบโตขึ้น ความผิดพลาดไม่ได้ทำให้เราหมดความน่าชื่นชม แต่คุณยังคงเป็นมนุษย์คนหนึ่งที่สมบูรณ์ ทั้งในวันที่ทำอะไรสักอย่างสำเร็จหรือผิดพลาดก็ตาม” พญ.นงนุช กล่าวทิ้งท้าย
ทั้งนี้ หากรู้สึกว่าความกดดันหนักจนรับไม่ไหว การปรึกษาจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาถือเป็นการดูแลสุขภาพใจอย่างมืออาชีพเช่นกัน ผู้สนใจสามารถติดต่อขอคำปรึกษาได้ที่ศูนย์สุขภาพใจ ชั้น 18 โรงพยาบาลวิมุต เวลาทำการ 08.00-18.00 น. โทร. 02-079-0078
